Zamieszkuje Eurazję w pasie klimatów umiarkowanych, od Portugalii po północno-wschodnie Chiny, Koreę i wschodnie Indie, oraz północną Afrykę i Sahel. W Europie północna granica areału przechodzi przez południową Skandynawię i Bałtyk, a szczególnie pospolita jest w południowej części tego kontynentu. Jej liczebność od paru dekad zmniejsza się. 

W Polsce nieliczny, ptak lęgowy i zimujący. Spotkać go można w całym kraju (dolatuje do 600 m n.p.m., więc w górach prawie go nie ma), ale lokalne populacje znacznie różnią się liczebnością. Większe liczby osobników notuje się w zachodniej i środkowej Polsce, a największe populacje znajdują się granicach większych miast: Poznania i Warszawy, a w mniejszym stopniu Szczecina, Leszna, Wrocławia i Ostrowa Wielkopolskiego. Ptaki  preferują siedliska związane z człowiekiem. Obecnie w wielu regionach staje się ptakiem rzadkim lub znika z krajobrazu, choć do niedawna, zwłaszcza w miastach, była pospolita. Populację dzierlatki w Polsce w latach 2008–2012 szacowano na 2500–3500 par lęgowych.

Wielkości skowronka, o krępej sylwetce, długim, masywnym dziobie i charakterystycznym, szczeciniastym sterczącym czubku na głowie (nawet gdy ptak jest spokojny). Masa ciała ok. 35–50 g.

Obie płci ubarwione jednakowo. Upierzenie skromne, brązowe z intensywnym, ciemniejszym kreskowaniem na wierzchu ciała. Spód brudnobiały, na piersi i gardzieli brązowo kreskowany, niżej jednolity. Brwi, obrączki wokół oczu („okulary”) i obramowanie policzków o nieco jaśniejszym odcieniu niż reszta ciała. Na skrzydłach widać jasne, wąskie obrzeżenia. Ogon dość krótki, rozwidlony, ciemny i beżowo-brązowo obrzeżony na zewnętrznych krawędziach. Ma szarobrązowy dziób, a tęczówki oczu i nogi jasnobrązowe. Młode osobniki posiadają bardziej plamiste upierzenie i mniejszy czubek.

W terenie wzrostem, sposobem poruszania się po ziemi i w powietrzu oraz barwami bardzo przypomina nieco większego skowronka polnego. Różnicę można dostrzec w kształcie czubka na głowie, bardziej krępej sylwetce, krótszym ogonie oraz bardziej szarym (ciemniejszym) i jednolitym upierzeniu u dzierlatki. Jest nieco większa od wróbla domowego.

To ptak mało płochliwy, toteż łatwy do rozpoznania i obserwacji. Najłatwiej zauważyć go zimą, a trudniej w okresie lęgowym, kiedy staje się skryty. Gdy człowiek się do niego zbliży odlatuje jedynie na kilka metrów od niego. Do lotu startuje ukośnie w górę i leci nad miejscem gniazdowania „miękkim” lotem i często oddala się znacznie od gniazda. W powietrzu przeważnie zatacza koło, po czym stopniowo ląduje na zwykle podwyższonym miejscu. Lot nie jest charakterystyczny dla gatunku.

Samiec śpiewa zwykle na ziemi w miejscu, z którego może prowadzić dogodną obserwację terenu, np. stojąc na grudzie ziemi lub stosie kamieni. Jednak często zdarza mu się wydawać swe odgłosy w locie. W przeciwieństwie zatem do skowronka polnego potrafi odzywać się z punktów obserwacyjnych, jakim może być niewysoki krzew. Średni czas trwania pieśni dzierlatki w powietrzu jest krótszy niż śpiew skowronka polnego i przeważnie wynosi około 1 minutę. 

Najczęściej przebywają na terenach otwartych, suchych i ciepłych ze skąpą roślinnością, mało urodzajnych i piaszczystych. Na miejskich terenach najczęściej spotyka się je na obszarach blokowisk z dużymi trawnikami, płaskich murawach, a także w miejscach zniszczonych przez przemysł, a na wsi na ich obrzeżach, ugorach z ubogą szatą roślinną, skrajach dróg, łąkach. Lęgną się na terenach ruderalnych w miastach i na ich obrzeżach, wysypiskach śmieci i gruzu, placach i składnicach przemysłowe, ubogich pastwiskach, ugorach ze skąpą roślinnością zielną, parcelach budowlanych, nasypach kolejowych. Czasem gnieździ się na ugorach i polach uprawnych.

W przeciwieństwie do wielu ptaków śpiewających opisywany gatunek przez całą zimę pozostaje w parach. Wiosną, przeważnie w marcu, ptaki zajmują swoje terytoria lęgowe. Tworzone pary są monogamiczne.
Gniazdo buduje na ziemi w wygrzebanym dołku pośród luźnej, niskiej roślinności zielnej lub krzewu, ale dosyć dobrze ukryte. Składa się ze źdźbeł trawy, liści i korzeni, czasem również włosia. Może być osłonięte bryłkami ziemi lub kamieniami. Buduje je samica z pomocą swego partnera.

Lęgi (zwykle 2 w ciągu roku) od połowy kwietnia do lipca. 3–5 jaj o tle białym z gęstymi jasnoszarymi lub szaro-fioletowymi plamkami. Są podobne do jaj skowronka polnego, choć mają wyraźniejsze plamkowanie.

Od złożenia ostatniego jaja trwa 12–13 dni. Na jajach siedzi tylko samica. Pisklęta, gniazdowniki, są dokarmiane przez rodziców, po czym opuszczają gniazdo po 9–10 dniach. Gdy to zrobią, nadal są nielotne i ukrywają się w pobliżu gniazda. Po 14 dniach nabywają zdolność do kąpieli w piasku (podobnie jak ma to miejsce u skowronka polnego), a po 20 potrafią już dobrze latać. Rodzice karmią swe młode prawie wyłącznie owadami (małymi larwami, pasikonikami, chrząszczami) i dżdżownicami. Zimę spędzają na terenach lęgowych i jest jedynie parę obserwacji o większym przemieszczaniu się dzierlatek (część osobników koczuje).

Ptak wszystkożerny – je, szczególnie jesienią i zimą, nasiona traw, liście, zielone części roślin i chwastów oraz drobne owady naziemne, jak chrząszcze, i pająki. Zbierają je na ziemi. W diecie jednak przeważa pokarm roślinny.
Od kiedy w miejscach bytowania dzierlatek pojawiły się markety, zmieniły się ich sposoby zdobywania pokarmu. Coraz częściej widuje się je nie tylko przy penetracji najbliższych okolic sklepów, ale też śmiało mogą do nich wchodzić i tam bez strachu szukać resztek pokarmu pomiędzy przechodzącymi ludźmi.

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową.
Od lat 80. liczebność dzierlatki w wielu obszarach Polski zmniejsza się. Wśród możliwych przyczyn wymienia się: pogorszenie warunków do zimowania (ciężkie zimy 1978/1979 i 1981/1982, zanik transportu konnego (końskie odchody zawierają resztki ziarna, które stanowią podstawową zimową bazę pokarmową tego ptaka) i w związku z tym brak owsa i innego pokarmu na drogach), likwidacja i zagospodarowywanie terenów ruderalnych w ludzkie osiedla oraz zmiany w zasiedlanym środowisku (obszary ruderalne są zagospodarowywane lub zarastają wysoką roślinnością.